Safranbolu Saat Kulesi Rehberi: Tarihi ve Ziyaret Bilgileri

Safranbolu Saat Kulesi, Kale Tepesi’nde Kent Tarihi Müzesi’nin hemen arkasında duran, Sadrazam İzzet Mehmet Paşa’nın 1797’de tamamlattığı taş kuledir. Rehberlerin çoğu saatin 200 yıldır hiç durmadan çalıştığını yazar; bugün öyle değil. Eylül 2026 itibarıyla saat pandemide verilen aradan beri kurulmuyor ve kulenin içi ziyarete kapalı. Kentin genel planı için Safranbolu gezi rehberimize göz atabilirsiniz. Aşağıda önce ziyaret bilgilerini, ardından kulenin tarihini, saatin nasıl çalıştığını ve kimlerin elinde yaşadığını anlatıyoruz.

Safranbolu Saat Kulesi hakkında kısa bilgi

Safranbolu Saat Kulesi ziyaret bilgileri

Eski Çarşı’dan Saat Kulesi’ne nasıl gidilir?

Kale Tepesi çarşının hemen üstünde ve çıkış kısa sürüyor. Yol baştan sona taşlı Arnavut kaldırımı. Arabayla çıkmak mümkün ama bu zemin ve dar dönüşler aracı da sürücüyü de yoruyor; tepede park yeri aramak da ayrı iş. Arabayı çarşı tarafında bırakıp yürümenizi öneririz. Taşlar yağmurlu günlerde kaygan oluyor, tabanı tutan bir ayakkabı işinizi kolaylaştırır. Yağışlı bir güne denk geldiyseniz yağmurlu havada Safranbolu’da ne yapılır rehberimiz kapalı alternatifleri sıralıyor.

Kent Tarihi Müzesi ile birlikte gezmek

Müze binası 1904’te hükümet konağı olarak yapıldı, 1976’da yandı, restorasyondan sonra müze oldu. Zemin katta eski çarşı esnafının canlandırmaları var. Tepedeki eski cezaevi binası kafe olarak kullanılıyor. Kale Tepesi’nden sonra rotanıza ekleyebileceğiniz diğer noktalar için Safranbolu’da gezilecek yerler yazımıza bakabilirsiniz.

Saat Kulesi’nin içi neden artık gezilemiyor?

Birkaç yıl öncesine kadar kuleye girdiğinizde sizi saatin bakımını üstlenen İsmail Ulukaya karşılardı. Merdiveni sizinle birlikte çıkar, mekanizmayı gösterir, saatin kim tarafından yaptırıldığını, nasıl kurulduğunu, hangi ustaların elinden geçtiğini kendi ağzından anlatırdı.

Ulukaya 2020’de görevi bıraktı ve yerine saati anlatacak, kuracak bir görevli gelmedi. Bugün kulenin kapısı kapalı; içini gezemiyor, mekanizmayı göremiyorsunuz. Saat de aynı dönemde durdu. SAFTİD 18 Eylül 2026’da mekanizmanın sağlam olduğunu, yalnızca pandemide verilen aradan sonra yeniden kurulmadığını açıkladı ve saatin tekrar çalıştırılması için ilgili kurumlarla görüşeceğini duyurdu.

Yani Kale Tepesi’ne çıktığınızda kuleyi dışarıdan görecek, kadranın durmuş ibrelerine bakacaksınız. Yolunuz düşmüşken yine de uğramaya değer, ama saat kulesinin içini görmek için geliyorsanız beklentinizi buna göre ayarlayın.

Safranbolu Saat Kulesi ne zaman ve kim tarafından yaptırıldı?

Kuleyi III. Selim’in sadrazamı, Safranbolulu İzzet Mehmet Paşa yaptırdı. Safranbolu Kaymakamlığı yapım aralığını 1794–1797 olarak veriyor; belediye ve Kültür ve Turizm Bakanlığı metinleri yalnızca 1797’yi yazıyor. Bazı gezi sitelerinde geçen 1796 için incelediğimiz resmî metinlerde bir karşılık bulamadık.

Yükseklikte de iki değer var: Kaymakamlık 12, Türkçe Vikipedi 20 metre diyor. Ölçüleriyle birlikte (taban, kadran çapı) verilen resmî metin Kaymakamlık’ınki olduğu için 12 metreyi esas aldık.

“Türkiye’nin ilk saat kulesi” sözü de açıklama istiyor. Osmanlı topraklarında daha eski kuleler vardı; Üsküp’teki kule 16. yüzyıla uzanır. Kaymakamlık, kuleyi Türkiye’de çalışır durumda olan ve içine çıkılabilen en eski saat kulesi olarak tanımlıyor.

Saat nereden geldi?

Resmî kaynakların hepsi saatin Londra’dan getirildiğini yazıyor. 18. yüzyılın sonunda İngiliz saatçiler Osmanlı pazarı için yoğun biçimde üretim yapıyordu; Topkapı Sarayı koleksiyonundaki saatlerin önemli kısmı bu ticaretin ürünü.

Bu bağlamda sık anılan isim George Prior. Prior, Londra’da Türk pazarı için saat yapan ustaların en bilinenlerinden. Yalnız o dönemin bir özelliğini bilmek gerekiyor: Belleten’deki bir makaleye göre kadranda hangi ustanın adı yazarsa yazsın, bu saatlerin makinelerinin çoğu Clerkenwell’deki Thwaites and Reed atölyesinde üretiliyordu. Safranbolu mekanizmasını Prior’a bağlayan bir belge ise yayımlanmış kaynaklarda yok.

Safranbolu Saat Kulesi nasıl çalışıyor?

Saat elektrikle değil, yerçekimiyle çalışır. Halata bağlı ağır bir kütle yavaşça aşağı inerken dişlileri döndürür, sarkaç da bu inişi eşit aralıklara böler. Ağırlık dibe ulaşınca kurma koluyla yeniden yukarı sarılır. Tek kurmayla saat bir hafta gider.

Belediyenin kullandığı “zembereksiz” sözü bunu anlatır: enerji kurulmuş bir yayda değil, asılı ağırlıklarda depolanır.

Saat ağırlığı

Kule saatlerinde iki ayrı düzen vardır: biri zamanı gösterir, diğeri çanı çalar. Her birinin kendi ağırlığı bulunur. Saati yürüten ağırlık sürekli ama çok yavaş iner. Sarkacın her salınımında enerji bir diş kadar bırakıldığı için bir haftalık iniş bir haftalık zamana yayılır.

Çan ağırlığı

Çan ağırlığı sürekli inmez, yalnızca vuruş anlarında devreye girer. Çekici kaldırıp bırakmak kadranı ilerletmekten çok daha fazla kuvvet ister; bu yüzden kule saatlerinde büyük ağırlık genellikle çana aittir.

Sarkaç ve ayar

Saatin doğruluğunu sarkaç belirler. Salınım süresi sarkacın boyuna bağlıdır: alttaki somun yukarı alınınca sarkaç kısalır ve saat hızlanır, aşağı alınınca yavaşlar. İleri ya da geri kalan kule saatleri bu somunla ayarlanır.

Hareket kadrana nasıl ulaşıyor?

Bu tip saatlerde mekanizma odanın ortasındaki sehpada durur. Hareket buradan yatay bir çelik mille duvardaki kadrana taşınır. Kadranın arkasındaki küçük dişli grubu yelkovanın on iki turunu akrebin tek turuna çevirir.

Neden haftada bir kuruluyor?

12 metrelik bir kulede ağırlığın inebileceği yol sınırlı; dişli oranları bu yolu yaklaşık bir haftaya yayar. Ulukaya’nın 2012’de Hürriyet’e anlattığı rutin de buna göreydi: haftada bir kurma, ayda bir bakım, yılda bir genel bakım. Çarkları benzinle yıkayıp fırçayla temizliyor, sonra yağlıyordu.

Safranbolu Saat Kulesi’nin ağırlıkları kaç kilo?

Safranbolu Kaymakamlığı saatin 109 ve 60 kilogramlık iki ağırlıkla çalıştığını yazıyor, ama hangisinin neyi çalıştırdığını belirtmiyor. İdil Dergisi’nde yayımlanan bir makale ise ağırlıkları işlevine göre ayırıyor: çan 109, saat 68 kilogram. İki kaynak 109 kg’da birleşiyor; küçük ağırlık için 60 ve 68 olmak üzere iki değer var ve hangisinin doğru olduğunu gösteren bir tartım kaydı yayımlanmış değil. Gezi sitelerinde çoğunlukla Kaymakamlık metnindeki değerler tekrarlanıyor.

Saat Kulesi’nin içinde ne var?

Kaymakamlığın tarifine göre kulenin tek kapısı eski cezaevine bakan cephede. İçeride mazgal deliklerinden ışık alan bir gövde ve dikine yükselen bir merdiven var; ağırlıklar bu gövdede aşağı iner. Ulukaya’nın 2012’deki anlatımına göre merdiven 42 basamak. Merdivenin sonundaki saat odasının dört cephesinde ikişer pencere bulunuyor.

1990’lardaki restorasyondan önce kulede elektrik yoktu; Ulukaya’nın 2009’da bir ziyaretçiye anlattığına göre saati yağmurdan naylon bir örtüyle koruyordu. Aydınlatma o dönemde çekilen hatla geldi.

Safranbolu’nun saatini kimler kurdu?

İdil Dergisi’ndeki makaleye göre İzzet Mehmet Paşa, saatin bakımını üstlenecek kişiye on beş akçe ödenmesi talimatı vermişti. Görev zamanla Nuri Usta, Hakkı Usta ve Rıfat Conkoğlu’nun elinden geçerek İsmail Ulukaya’ya ulaştı.

Ulukaya aslında kundura ustası. Çarşıda dükkân ortağı olan Rıfat Conkoğlu 1965’te saati ona bıraktı. İlkokul mezunu Ulukaya, ustasından öğrendikleriyle yetinmeyip mekanizmayı kendi kendine araştırdı ve 2020’ye kadar, yaklaşık 55 yıl, saati karşılıksız kurdu. Eylül 2026’da SAFTİD kendisine teşekkür plaketi verdiğinde Ulukaya, saatin yeniden çalıştığını görmek istediğini söyledi.

Safranbolu’da zamanı ölçmenin üç yolu

18. yüzyıl Safranbolu’sunda cep saati herkesin sahip olduğu bir eşya değildi. Ortak zaman üç araçla belirleniyordu ve bunlar birbirinin yerine geçmekten çok birbirini tamamlıyordu.

Güneş saati. Gölgenin yönüyle öğle vaktini ve günün ilerleyişini gösterir. Kurulum ya da bakım istemez, ama bulutlu havada ve gece işe yaramaz. Camilerin avlusunda ya da güney cephesinde bulunur.

Muvakkithane. Muvakkit, namaz vakitlerini astronomik hesap ve gözlemle belirleyen görevliydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre saat kulelerinin kaide odası zaman zaman muvakkithane olarak düzenlenirdi. Mekanik saat muvakkitin işini ortadan kaldırmadı; onun hesapladığı vakti kamuya duyurmanın yeni bir yolu oldu.

Mekanik saat kulesi. Güneşe bağlı değildir, gece de çalışır, çanıyla kadranı görmeyen kişiye de ulaşır. Karşılığında düzenli bakım ister.

Saat kuleleri Osmanlı’da asıl olarak II. Abdülhamid döneminde yaygınlaştı. Safranbolu kulesi bu dalgadan yaklaşık bir asır önce yapıldı.

Saat Kulesi neden Kale Tepesi’ne yapıldı?

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Osmanlı saat kuleleri ya meydanlara ya da şehrin her yerinden görülen tepelere kurulurdu. Safranbolu’nun çarşısı vadi tabanında, kale ise hemen üstünde; tepe, çan sesinin çarşıya inmesi ve kadranın aşağıdan görülmesi için uygun bir konum. Paşa’nın yer seçimini açıklayan bir belge ise yayımlanmış değil. Tepe sonraki yüzyılda da yönetimin merkezi olarak kaldı: 1904’te hükümet konağı, 1906’da cezaevi aynı yere yapıldı.

Anadolu Saat Kuleleri Minyatürleri

Saat kulesinin etrafında Türkiye’nin çeşitli illerine ait saat kulelerinin minyatürleri sıralanıyor. Belediyeye göre yaklaşık bir dönümlük alanda, Balıkesir’den Erzurum’a 14 Anadolu kulesi ve Bosna Hersek’ten bir kule olmak üzere 15 maket var. Maketlerin çoğu, II. Abdülhamid’in 1901’deki tahta çıkış yıl dönümünde yaptırılan kulelere ait. Fikir iyi: 1901 kuşağının süslü, çok katlı kuleleriyle 1797 tarihli sade Safranbolu kulesini yan yana görmek, aradaki yüz yılın mimaride nasıl okunduğunu gösteriyor.

Bugünkü haline gelince, alan bakımsız. Maketlerin çevresini yabani otlar öyle sarmış ki bazılarının önünde durup neye baktığınızı çıkarmak zor; kulelerin alt kısımları ve tabelalar otların arasında kayboluyor. Karşılaştırmayı yapmak için gelen biri, maketlerin ancak üst kısımlarını seçebiliyor. Alan temizlendiğinde kule içi kapalıyken tepeye çıkmanın en iyi gerekçesi olabilir; şimdilik hızlıca bir göz atıp geçmek yeterli.

Sık sorulan sorular

Safranbolu Saat Kulesi hâlâ çalışıyor mu?

Eylül 2026 itibarıyla hayır. SAFTİD’e göre mekanizma sağlam, ancak pandemide verilen aradan sonra yeniden kurulmadı.

Kulenin içine girilebiliyor mu?

Hayır. Saati anlatan ve kuran görevli 2020’den beri olmadığı için kulenin içi ziyarete kapalı; kule yalnızca dışarıdan görülebiliyor.

Saat elektrikle mi çalışıyor?

Hayır. Ağırlıkların yerçekimiyle inmesinden güç alan zembereksiz bir mekanizma; elle kurulur.

Saatin ağırlıkları kaç kilo?

Kaymakamlık 109 ve 60 kg diyor. Akademik bir makale çan ağırlığını 109, saat ağırlığını 68 kg olarak veriyor.

Saat Kulesi’ne arabayla çıkılır mı?

Çıkılabilir, ama yol taşlı Arnavut kaldırımı ve dik olduğu için çarşıdan yürümenizi öneririz.

Ne kadar zaman ayırmak gerekir?

Kulenin dışı ve minyatürler için 15–20 dakika, Kent Tarihi Müzesi ile birlikte yaklaşık bir saat.